Trauma z dzieciństwa – jak wpływa na dorosłe życie?

Czasami dzieciństwo kończy się wiele lat temu, ale jego ślady pozostają. Dorosły człowiek może mieć trudność z zaufaniem innym, nieustannie obawiać się odrzucenia, odczuwać napięcie nawet wtedy, gdy nic mu nie zagraża, albo mieć poczucie, że nigdy nie jest wystarczająco dobry. Może też brać na siebie odpowiedzialność za emocje innych ludzi, unikać konfliktów za wszelką cenę lub przeciwnie – reagować bardzo silnie na sytuacje, które dla otoczenia wydają się niegroźne. Nie zawsze łatwo dostrzec związek między takimi reakcjami a wcześniejszymi doświadczeniami. Zwłaszcza gdy trudne sytuacje były codziennością, a dziecko nie znało innego sposobu funkcjonowania rodziny. To, co kiedyś pomagało mu radzić sobie z zagrożeniem, ograniczać napięcie lub zachować więź z opiekunem, w dorosłym życiu może utrudniać budowanie relacji, odpoczywanie i poczucie bezpieczeństwa. Nie oznacza to jednak, że każda trudność w dorosłości wynika z dzieciństwa ani że każde trudne dzieciństwo prowadzi do zaburzeń psychicznych. Zależności są bardziej złożone, a ich zrozumienie wymaga uwzględnienia zarówno doświadczeń człowieka, jak i jego późniejszego życia.

Czym właściwie jest trauma z dzieciństwa?

Kiedy słyszymy słowo „trauma”, często myślimy o dramatycznych wydarzeniach, takich jak przemoc fizyczna, wykorzystywanie seksualne, poważny wypadek czy nagłe zagrożenie życia. Tymczasem doświadczenia z dzieciństwa, które mogą niekorzystnie wpływać na późniejsze funkcjonowanie człowieka, są znacznie bardziej zróżnicowane. Obejmują również przemoc emocjonalną, zaniedbanie, dorastanie w atmosferze ciągłego strachu, nieprzewidywalności lub konfliktów, a także sytuacje, w których dziecko nie otrzymuje potrzebnego mu wsparcia i poczucia bezpieczeństwa. Warto jednak odróżnić trudne doświadczenia dziecięce od traumy psychicznej, ponieważ nie są to pojęcia tożsame. Nie każde trudne doświadczenie prowadzi do długotrwałych następstw psychicznych ani nie każde spełnia kryteria wydarzenia traumatycznego wymagane do rozpoznania zespołu stresu pourazowego lub złożonego zespołu stresu pourazowego. Jednocześnie doświadczenia, które nie spełniają tych kryteriów, mogą mieć istotny wpływ na rozwój emocjonalny, poczucie własnej wartości i późniejsze relacje. Wpływ trudnych doświadczeń na dziecko zależy od wielu wzajemnie powiązanych czynników, w tym charakteru wydarzenia, jego intensywności i powtarzalności, etapu rozwoju dziecka, relacji z osobą stanowiącą źródło zagrożenia oraz dostępności wsparcia. Nie istnieje jednak prosta zależność pozwalająca na podstawie wieku dziecka czy czasu trwania doświadczenia przewidzieć jego późniejsze konsekwencje. Poważne znaczenie dla rozwoju emocjonalnego może mieć nie tylko to, czego dziecko doświadczyło, lecz także to, czego zabrakło w jego relacjach z opiekunami. Dziecko może dorastać bez przemocy fizycznej, a jednocześnie nie mieć poczucia bezpieczeństwa, przewidywalności, zainteresowania jego emocjami czy możliwości zwrócenia się do dorosłego po pomoc. Jeżeli przez długi czas spotyka się z krytyką, zawstydzaniem, odrzuceniem lub obojętnością, może stopniowo rozwijać negatywne przekonania o sobie. Nie mając jeszcze takich możliwości rozumienia zachowania dorosłych jak dojrzały człowiek, zamiast uznać, że sposób, w jaki jest traktowane, wynika z trudności lub niewłaściwego postępowania opiekuna, może dojść do wniosku: „To ze mną jest coś nie tak”. Takie przekonanie może utrzymywać się również w dorosłości, wpływając na sposób postrzegania siebie, interpretowania zachowania innych ludzi i budowania relacji.

Czy każde trudne dzieciństwo oznacza traumę?

Nie. Ludzie różnią się sposobem reagowania na trudne wydarzenia, a doświadczenia z dzieciństwa nie przesądzają o późniejszym zdrowiu psychicznym. Dwie osoby wychowujące się w podobnych warunkach mogą inaczej przeżywać swoje doświadczenia i inaczej funkcjonować w dorosłości. Znaczenie mają między innymi dostępne relacje, możliwości uzyskania pomocy, indywidualne cechy oraz kolejne doświadczenia życiowe. Nie można też ocenić konsekwencji dzieciństwa wyłącznie na podstawie tego, czy w rodzinie występowała przemoc fizyczna. Długotrwałe poniżanie, odrzucanie lub zaniedbywanie potrzeb emocjonalnych może wiązać się z trudnościami psychicznymi w późniejszym życiu. Badania wskazują na związki między doświadczeniami przemocy psychicznej w dzieciństwie a zdrowiem psychicznym osób dorosłych, choć nie pozwalają przewidzieć losów konkretnej osoby. [1]

„Przecież inni mieli gorzej”

Osoby, które doświadczyły trudności w dzieciństwie, często umniejszają własnym przeżyciom. Mogą mówić: „Rodzice mnie nie bili”, „Miałam co jeść i gdzie mieszkać”, „Inni przeżyli znacznie więcej”. Takie porównania nie pomagają jednak ustalić, jaki wpływ miały konkretne doświadczenia na ich rozwój. Dziecko potrzebuje nie tylko opieki materialnej, ale również względnie bezpiecznych, przewidywalnych relacji, w których jego potrzeby i emocje są zauważane. Brak tych doświadczeń nie musi prowadzić do zaburzeń psychicznych, może jednak wpływać na to, czego człowiek oczekuje od innych i jak traktuje samego siebie. Nie trzeba udowadniać, że własne dzieciństwo było „wystarczająco złe”, aby przyjrzeć się trudnościom, które występują obecnie.

Dlaczego doświadczenia z dzieciństwa mogą wpływać na dorosłego?

W dzieciństwie człowiek stopniowo uczy się rozpoznawać emocje, regulować napięcie, rozumieć zachowanie innych oraz budować poczucie własnej wartości. Ważną rolę odgrywają w tym relacje z opiekunami. Jeżeli dziecko wielokrotnie doświadcza zagrożenia, odrzucenia lub nieprzewidywalnych reakcji dorosłych, może nauczyć się funkcjonować w sposób dostosowany do takich warunków. Przykładowo dziecko, które nigdy nie wie, w jakim nastroju wróci rodzic, może bardzo uważnie obserwować jego twarz, ton głosu i zachowanie. Dzięki temu próbuje wcześniej rozpoznać oznaki zbliżającego się konfliktu. W dorosłości podobna czujność może utrzymywać się również w bezpiecznych relacjach. Neutralna zmiana tonu głosu partnera albo opóźniona odpowiedź na wiadomość mogą wówczas wywoływać silny niepokój. Nie jest to jednak mechanizm występujący u wszystkich osób z trudnymi doświadczeniami. U części ludzi takie wzorce z czasem słabną, u innych pozostają aktywne, a jeszcze inni rozwijają odmienne sposoby radzenia sobie. Badania prowadzone przez wiele lat wskazują, że niektóre przeciwności dziecięce wiążą się ze zwiększonym ryzykiem trudności psychicznych w dorosłości, lecz zależności te mają charakter probabilistyczny, a nie nieuchronny. [4]

Jak mogą rozwijać się przekonania o sobie i innych?

Dziecko często interpretuje zachowanie ważnych dorosłych w odniesieniu do siebie. Jeżeli jest regularnie krytykowane, może uznać, że nie zasługuje na akceptację. Jeżeli jego potrzeby są ignorowane, może nauczyć się, że nie warto o nic prosić. Jeżeli bliskość wiąże się z odrzuceniem lub zagrożeniem, może zacząć postrzegać relacje jako niebezpieczne. Z czasem mogą kształtować się przekonania takie jak: „Jestem nieważny”, „Nie można nikomu ufać”, „Muszę zasłużyć na miłość”, „Jeśli popełnię błąd, zostanę odrzucony”. Nie są one świadomym wyborem dziecka ani obiektywnym opisem rzeczywistości. Mogą stanowić próbę zrozumienia doświadczeń, na które dziecko miało niewielki wpływ. W dorosłości takie przekonania mogą wpływać na interpretowanie codziennych sytuacji. Osoba przekonana, że jest nieważna, może odbierać zwykłą nieuwagę partnera jako potwierdzenie odrzucenia. Ktoś, kto nauczył się, że błędy prowadzą do upokorzenia, może przeżywać wyjątkowo silny lęk przed oceną. Związek między dawnymi doświadczeniami a obecnymi reakcjami nie zawsze jest jednak oczywisty i nie powinien być zakładany bez indywidualnego rozpoznania.

Jak trauma z dzieciństwa może wyglądać w dorosłym życiu?

Badania wskazują na pewne obszary trudności, które częściej obserwuje się u osób z historią przemocy, zaniedbania lub innych poważnych przeciwności w dzieciństwie. Nie tworzą one jednego, charakterystycznego obrazu. Niektóre osoby doświadczają wielu trudności jednocześnie, inne tylko wybranych, a część nie rozwija istotnych problemów psychicznych.

Trudność z poczuciem bezpieczeństwa

Osoba dorosła może odczuwać napięcie, nawet gdy obiektywnie znajduje się w bezpiecznej sytuacji. Zdarza się, że stale przewiduje problemy, ma trudność z odpoczynkiem albo reaguje silnym niepokojem na nieoczekiwane zmiany. Może również bardzo uważnie obserwować zachowanie innych ludzi, próbując rozpoznać oznaki złości lub odrzucenia. Takie reakcje mogą mieć różne przyczyny. Jeżeli jednak rozwinęły się w odpowiedzi na nieprzewidywalne lub zagrażające warunki w dzieciństwie, warto rozumieć je także jako możliwe pozostałości wcześniejszych sposobów radzenia sobie.

Trudności w bliskich relacjach

Niektóre osoby bardzo pragną bliskości, a jednocześnie obawiają się zależności od drugiego człowieka. Mogą intensywnie reagować na sygnały oddalenia, potrzebować częstych zapewnień o uczuciach albo wycofywać się, gdy relacja staje się ważna. Inne przyjmują na siebie nadmierną odpowiedzialność za samopoczucie partnera i mają trudność z wyrażaniem własnych potrzeb. Jeżeli w dzieciństwie relacje były źródłem zarówno bliskości, jak i cierpienia, dorosły człowiek może doświadczać podobnej sprzeczności: potrzebować kontaktu, ale nie czuć się w nim bezpiecznie. Nie oznacza to, że każdy problem w związku wynika z doświadczeń rodzinnych. Aktualna sytuacja, zachowanie partnera i inne czynniki również mają znaczenie.

Negatywny obraz siebie i poczucie winy

Długotrwała krytyka, zawstydzanie lub odrzucenie mogą sprzyjać rozwijaniu przekonania, że człowiek jest gorszy od innych albo nie zasługuje na dobre traktowanie. W dorosłości może to przejawiać się trudnością z przyjmowaniem pochwał, nadmiernym obwinianiem się, silnym wstydem czy poczuciem, że trzeba stale udowadniać własną wartość. Czasami osoba potrafi racjonalnie dostrzec, że nie ponosi odpowiedzialności za zachowanie swoich opiekunów, ale nadal odczuwa winę lub wstyd. Zrozumienie intelektualne nie zawsze prowadzi od razu do zmiany utrwalonych reakcji emocjonalnych.

Perfekcjonizm i nadmierna odpowiedzialność

U niektórych osób perfekcjonizm może pełnić funkcję ochronną. Jeżeli w dzieciństwie pomyłki spotykały się z surową krytyką, a akceptacja zależała od osiągnięć lub podporządkowania, dziecko mogło nauczyć się, że musi robić wszystko bezbłędnie. W dorosłości może to oznaczać trudność z odpuszczaniem, odpoczynkiem i proszeniem o pomoc. Podobnie nadmierna odpowiedzialność za innych może rozwijać się wtedy, gdy dziecko było angażowane w problemy dorosłych lub próbowało zapobiegać konfliktom w rodzinie. Nie każdy perfekcjonizm ma jednak takie źródło. Samo występowanie tej cechy nie świadczy o traumie.

Trudności z emocjami

Niektóre osoby odczuwają emocje bardzo intensywnie i mają trudność z odzyskaniem równowagi po stresującym wydarzeniu. Inne przyzwyczaiły się do tłumienia uczuć, ponieważ ich okazywanie w dzieciństwie spotykało się z karą, wyśmiewaniem lub obojętnością. Mogą mieć trudność z rozpoznawaniem własnych potrzeb, nazywaniem emocji albo zauważaniem narastającego napięcia. Jeżeli dziecko nie miało możliwości korzystania ze wsparcia dorosłego w trudnych chwilach, mogło nie nauczyć się niektórych sposobów regulowania emocji. Umiejętności te można jednak rozwijać również w dorosłości.

Unikanie i dysocjacja

W obliczu silnego stresu człowiek może próbować ograniczać kontakt z tym, co wywołuje cierpienie. W dorosłości może to oznaczać unikanie rozmów, konfliktów, wspomnień lub sytuacji kojarzących się z wcześniejszym zagrożeniem. Unikanie niekiedy przynosi chwilową ulgę, ale może też utrudniać zmianę utrwalonych reakcji. U części osób występują doświadczenia dysocjacyjne, takie jak poczucie odrealnienia, odłączenia od własnych emocji lub wrażenie działania „na autopilocie”. Takie objawy mogą pojawiać się w różnych stanach psychicznych i nie oznaczają automatycznie zaburzenia dysocjacyjnego. Ich znaczenie zależy między innymi od nasilenia, częstotliwości i wpływu na codzienne funkcjonowanie.

Trauma z dzieciństwa a depresja, lęk i zaburzenia pourazowe

Doświadczenia przemocy i zaniedbania w dzieciństwie wiążą się w badaniach ze zwiększonym ryzykiem różnych problemów psychicznych w dorosłości. Dotyczy to między innymi objawów depresyjnych, zaburzeń lękowych i niektórych zaburzeń związanych ze stresem. Przeglądy badań wskazują na związek między krzywdzeniem w dzieciństwie a późniejszą depresją oraz objawami zespołu stresu pourazowego. [5][6] Nie oznacza to jednak, że na podstawie samej historii dzieciństwa można rozpoznać depresję, PTSD lub CPTSD. Rozpoznanie wymaga oceny aktualnych objawów, ich przebiegu, wpływu na funkcjonowanie oraz spełnienia odpowiednich kryteriów diagnostycznych. W przypadku PTSD charakterystyczne są określone objawy związane z doświadczeniem wydarzenia o charakterze skrajnie zagrażającym lub przerażającym. CPTSD obejmuje dodatkowo utrwalone trudności w regulowaniu emocji, negatywny obraz siebie oraz problemy w relacjach. Nie każda osoba z historią trudnego dzieciństwa spełnia te kryteria. Podobne trudności mogą występować również w innych zaburzeniach lub bez rozpoznawalnego zaburzenia psychicznego.

Trauma z dzieciństwa a zdrowie fizyczne

Doświadczenia z dzieciństwa mogą mieć znaczenie nie tylko dla zdrowia psychicznego. Badania populacyjne wykazują związki między niektórymi poważnymi przeciwnościami w dzieciństwie a zwiększonym ryzykiem określonych problemów zdrowotnych i zachowań wpływających na zdrowie w późniejszym życiu. Siła tych zależności różni się jednak w zależności od badanego problemu i zastosowanej metody. [7][8] Nie można na tej podstawie stwierdzić, że konkretna choroba została spowodowana traumą z dzieciństwa. Na zdrowie fizyczne wpływa wiele czynników, w tym predyspozycje biologiczne, środowisko, warunki życia, zachowania zdrowotne i dostęp do opieki medycznej. Objawy somatyczne wymagają odpowiedniej diagnostyki; nie należy automatycznie przypisywać ich doświadczeniom psychicznym.

Czy im więcej trudnych doświadczeń w dzieciństwie, tym poważniejsze konsekwencje?

W badaniach obejmujących duże grupy ludzi często obserwuje się zależność między większą liczbą poważnych przeciwności w dzieciństwie a zwiększonym ryzykiem niektórych trudności zdrowotnych w dorosłości. Nie jest to jednak reguła pozwalająca przewidzieć, co stanie się z konkretnym człowiekiem. [7][8] Samo liczenie trudnych wydarzeń nie oddaje całej historii dziecka. Nie pokazuje, jak wyglądały jego relacje z opiekunami, czy miało dostęp do wsparcia, jakie znaczenie miały poszczególne doświadczenia ani co wydarzyło się później. Jedno doświadczenie może być dla danej osoby bardzo obciążające, podczas gdy inna, mimo wielu przeciwności, może rozwinąć skuteczne sposoby radzenia sobie. Z tego powodu historia dzieciństwa powinna być rozumiana indywidualnie, a nie sprowadzana do liczby zdarzeń lub prostego przewidywania przyszłych zaburzeń.

Czy trudne dzieciństwo musi zniszczyć dorosłe życie?

Nie. Trudne doświadczenia zwiększają ryzyko określonych problemów, ale nie przesądzają o rozwoju człowieka. Wiele osób, które dorastały w niesprzyjających warunkach, buduje satysfakcjonujące relacje, rozwija zainteresowania, pracuje i prowadzi życie zgodne ze swoimi wartościami. Nie oznacza to, że ich doświadczenia były nieistotne ani że poradziły sobie wyłącznie dzięki silnej woli. Znaczenie mogą mieć późniejsze bezpieczne relacje, możliwość uzyskania wsparcia, poprawa warunków życia i dostęp do odpowiedniej pomocy psychologicznej. Badania nad pozytywnymi doświadczeniami w dzieciństwie wskazują, że mogą one wiązać się z korzystniejszym funkcjonowaniem w dorosłości. Nie zawsze jednak całkowicie niwelują skutki wcześniejszych przeciwności. [9][10] Odporność psychiczna nie polega na tym, że człowiek nie odczuwa cierpienia. Może oznaczać zdolność do stopniowego odzyskiwania równowagi, korzystania z pomocy i rozwijania nowych sposobów radzenia sobie mimo trudnych doświadczeń.

Dlaczego trudności mogą pojawić się dopiero po latach?

Niektóre osoby przez wiele lat funkcjonują bez wyraźnych objawów lub nie łączą swoich trudności z dzieciństwem. Zmiana może nastąpić w okresie ważnych wydarzeń życiowych, takich jak wejście w bliską relację, rodzicielstwo, rozstanie, utrata bliskiej osoby czy długotrwałe przeciążenie. Przykładowo osoba, która w dzieciństwie musiała samodzielnie radzić sobie z emocjami, może dopiero w bliskim związku zauważyć, jak trudno jej prosić o wsparcie. Ktoś, kto przez lata koncentrował się na spełnianiu oczekiwań innych, może zacząć odczuwać wyczerpanie, gdy wymagania zawodowe lub rodzinne przekroczą jego możliwości. Pojawienie się trudności po latach nie dowodzi jednak samo w sobie, że ich przyczyną jest trauma. W ocenie klinicznej należy uwzględnić również aktualne okoliczności i inne możliwe wyjaśnienia.

Czy z traumą z dzieciństwa można pracować w psychoterapii?

Tak. Psychoterapia może pomagać w rozumieniu związku między wcześniejszymi doświadczeniami a obecnymi trudnościami, rozpoznawaniu utrwalonych przekonań, rozwijaniu umiejętności regulowania emocji i budowaniu bezpieczniejszych relacji. U osób z rozpoznanym PTSD lub CPTSD istotną rolę mogą odgrywać metody ukierunkowane na przetwarzanie wspomnień traumatycznych, w tym terapia EMDR. Sposób pracy powinien wynikać z indywidualnej oceny trudności, potrzeb i gotowości osoby korzystającej z terapii. Nie każda osoba potrzebuje intensywnego powracania do wspomnień z dzieciństwa, a samo przypominanie sobie przeszłości nie jest celem leczenia. Ważne jest również rozpoznanie aktualnych czynników podtrzymujących objawy oraz rozwijanie sposobów funkcjonowania, które są pomocne w obecnym życiu. W przypadku nasilonych objawów dysocjacyjnych, współwystępujących zaburzeń lub istotnych trudności w codziennym funkcjonowaniu plan terapii wymaga odpowiedniego dostosowania. Nie istnieje jeden przebieg psychoterapii właściwy dla wszystkich osób z historią trudnych doświadczeń dziecięcych.

Kiedy warto rozważyć konsultację ze specjalistą zajmującym się traumą?

Konsultacja z psychologiem, psychoterapeutą lub psychotraumatologiem może być pomocna, gdy trudności emocjonalne, problemy w relacjach, uporczywe poczucie zagrożenia, wstyd czy unikanie zaczynają ograniczać codzienne życie. Powodem zgłoszenia się po pomoc nie musi być pewność, że doświadczyło się traumy. Wystarczy zauważyć, że określone reakcje są źródłem cierpienia i trudno samodzielnie je zmienić. Podczas konsultacji można przyjrzeć się zarówno aktualnym objawom, jak i wcześniejszym doświadczeniom, bez zakładania z góry określonego rozpoznania. Celem jest zrozumienie trudności i ustalenie, jaka forma pomocy będzie najbardziej odpowiednia.

„Może przesadzam?”

Wiele osób przez lata nie pozwala sobie uznać, że doświadczenia z dzieciństwa mogły być dla nich trudne. Usprawiedliwiają zachowanie rodziców, porównują swoją historię z doświadczeniami innych albo uważają, że skoro są już dorosłe, przeszłość nie powinna mieć znaczenia. Nie trzeba jednak oceniać własnego dzieciństwa w kategoriach „dobrego” albo „złego”, aby przyjrzeć się temu, czego człowiek się wówczas nauczył i jak wpływa to na jego obecne życie. Można jednocześnie dostrzegać pozytywne aspekty relacji z rodzicami i uznawać, że pewne doświadczenia były bolesne lub obciążające. Zrozumienie przeszłości nie wymaga obwiniania kogokolwiek ani uznawania wszystkich obecnych trudności za jej konsekwencję. Może natomiast pomóc odróżnić dawne sposoby radzenia sobie od tego, czego człowiek potrzebuje obecnie. To, że określone zachowanie, przekonanie lub reakcja miały kiedyś funkcję ochronną, nie oznacza, że muszą kierować Twoim życiem również dzisiaj.

Gdzie szukać dalszych informacji?

Więcej informacji o wpływie wczesnych doświadczeń na rozwój i funkcjonowanie w dorosłości znajduje się na podstronie Trauma rozwojowa. Informacje o możliwościach psychoterapii dostępne są na stronie Psychoterapia traumy online. Osoby, u których występują objawy mogące wskazywać na zaburzenia pourazowe lub dysocjacyjne, mogą zapoznać się z informacjami o diagnostyce PTSD, CPTSD i DID.

Bibliografia

  1. Xiao, Z. i wsp. (2023). Przegląd badań dotyczących przemocy psychicznej w dzieciństwie i zdrowia psychicznego w dorosłości. Trauma, Violence, & Abuse, 24(5), 3049–3064. DOI: 10.1177/15248380221122816.
  2. Fares-Otero, N. i wsp. (2025). Badanie dotyczące krzywdzenia w dzieciństwie i odporności psychicznej. Psychological Medicine, 55, e163. DOI: 10.1017/S0033291725001205.
  3. Finch i wsp. (2024). Badanie dotyczące doświadczeń dziecięcych w populacji osób korzystających ze specjalistycznej psychiatrycznej opieki sądowej. The Journal of Forensic Psychiatry & Psychology, 35(5), 660–684. DOI: 10.1080/14789949.2024.2365149.
  4. Thurston i wsp. (2026). Przegląd podłużnych badań nad przeciwnościami dziecięcymi a zdrowiem psychicznym w dorosłości. Trauma, Violence, & Abuse, 27(4), 1700–1718. DOI: 10.1177/15248380251358223.
  5. Nelson, J. i wsp. (2017). Badania dotyczące krzywdzenia w dzieciństwie i depresji w dorosłości. The British Journal of Psychiatry, 210(2), 96–104. DOI: 10.1192/bjp.bp.115.180752.
  6. Umar i wsp. (2025). Badania dotyczące krzywdzenia w dzieciństwie i zespołu stresu pourazowego w dorosłości. BMC Psychiatry, 25, 759. DOI: 10.1186/s12888-025-07090-x.
  7. Hughes, K. i wsp. (2017). The effect of multiple adverse childhood experiences on health: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Public Health, 2(8), e356–e366. DOI: 10.1016/S2468-2667(17)30118-4.
  8. World Health Organization, Regional Office for Europe. (2026). Adverse childhood experiences in the European Union, Iceland and Norway: Characteristics, consequences and costs. WHO/EURO:2026-13288-53062-82856.
  9. Cunha i wsp. (2025). Przegląd badań dotyczących pozytywnych doświadczeń dziecięcych i funkcjonowania w dorosłości. Trauma, Violence, & Abuse, 26(5), 991–1010. DOI: 10.1177/15248380241299434.
  10. Han i wsp. (2023). Badanie dotyczące ochronnej i wspierającej roli pozytywnych doświadczeń dziecięcych. Child Abuse & Neglect, 144, 106346. DOI: 10.1016/j.chiabu.2023.106346.