Objawy C-PTSD w codziennym życiu. Jak trauma złożona wpływa na emocje, ciało, myślenie i relacje?

Data publikacji:

Spis treści — przejdź do wybranego rozdziału

Autorka: Dorota Justyna Dula – psycholog, psychoterapeuta, psychotraumatolog  ·  Stan wiedzy: październik 2026 r.

Złożony zespół stresu pourazowego (C-PTSD, zapisywany również jako CPTSD) może rozwinąć się po doświadczeniu zdarzenia lub serii zdarzeń o charakterze skrajnie zagrażającym lub przerażającym. Często wiąże się z długotrwałą albo powtarzającą się traumą, zwłaszcza w sytuacjach, z których trudno było się wydostać. Wskutek tych doświadczeń mogą zmienić się nasze reakcje emocjonalne, obraz siebie, relacje, ciało i codzienne funkcjonowanie. Skutki traumy nie ograniczają się więc do bolesnych wspomnień. W artykule opisuję, jak C-PTSD oraz inne następstwa długotrwałej traumy mogą przejawiać się w codziennym życiu.

Gdy pytamy siebie: „dlaczego tak reaguję?”

Trauma nie zawsze pozostaje jedynie wspomnieniem. Wiele osób, które przeszły przez długotrwałe doświadczenia przemocy lub zagrożenia, pracuje, zajmuje się domem, utrzymuje relacje i z zewnątrz sprawia wrażenie, że dobrze sobie radzi. Jednocześnie w pewnych sytuacjach osoby te reagują w sposób, którego same nie rozumieją i który wydaje się nieproporcjonalny do tego, co się właśnie dzieje. Podniesiony głos sprawia, że ciało natychmiast się napina, drobna uwaga w pracy nie pozwala odzyskać spokoju aż do wieczora, a czyjaś życzliwość budzi raczej podejrzliwość niż radość. Odpoczynek wywołuje poczucie winy, odmowa lęk, a powrót do równowagi po kłótni zajmuje wiele godzin. U innych osób obraz jest odwrotny i zamiast silnych emocji pojawia się pustka, a nawet wrażenie, że własne życie ogląda się zza szyby.

Takie doświadczenia mogą mieć różne źródła, jednak u wielu osób są one następstwem traumy, szczególnie takiej, która trwała długo, powtarzała się i miała miejsce w relacjach z ludźmi, od których trudno było się uwolnić, czyli w domu rodzinnym, w związku albo w grupie, na przykład w szkole. Jednym z zaburzeń, które mogą się wówczas rozwinąć, jest złożony zespół stresu pourazowego, w skrócie C-PTSD.

Jak czytać ten artykuł?

Przy każdym rozdziale zaznaczam, czy opisywane doświadczenie jest objawem C-PTSD według ICD-11, częstą trudnością towarzyszącą czy wzorcem opisywanym w literaturze klinicznej. To rozróżnienie jest ważne, ponieważ nie każda reakcja po traumie oznacza C-PTSD. Artykuł może pomóc lepiej zrozumieć własne doświadczenia, ale nie zastępuje indywidualnej diagnozy.

Część I. Objawy C-PTSD

1. Dlaczego przeszłość wraca, choć nie chcemy o niej myśleć?

Objaw C-PTSD: ponowne przeżywanie traumy

Ponowne przeżywanie traumy to doświadczenie, w którym przeszłe wydarzenie przestaje być wspomnieniem i zaczyna być przeżywane tak, jakby działo się teraz. Wyobraźmy sobie kogoś, kto jedzie autobusem i nagle czuje zapach, który przed laty towarzyszył mu w sytuacji zagrożenia. W jednej chwili serce zaczyna mocno bić, robi się gorąco, a przed oczami pojawia się obraz, którego ta osoba wcale nie chce widzieć. Wie, że siedzi w autobusie i że tamto należy do przeszłości, a mimo to jej ciało i emocje reagują tak, jakby niebezpieczeństwo rozgrywało się tu i teraz.

Klasyfikacja ICD-11 wymienia trzy postacie takiego doświadczenia, a we wszystkich kluczowe jest poczucie, że zdarzenie rozgrywa się teraz (WHO, 2024). Pierwszą są żywe, natrętne wspomnienia, które pojawiają się bez zaproszenia, drugą flashbacki, czyli nagłe „przeniesienie się” w traumatyczną sytuację, trwające chwilę albo na tyle silne, że kontakt z otoczeniem na moment słabnie, a trzecią koszmary senne, powtarzające fragmenty traumy lub jej emocjonalny sens, taki jak bezradność, poniżenie czy poczucie bycia w pułapce. Przeszłość nie musi przy tym wracać jako obraz, może bowiem powrócić jako dźwięk, zapach albo doznanie w ciele, o ile towarzyszy mu poczucie, że tamto dzieje się teraz. Ponownemu przeżywaniu zwykle towarzyszą silne reakcje ciała, takie jak kołatanie serca, drżenie, pocenie się czy mdłości. Samo wspominanie trudnych wydarzeń, nawet bardzo bolesne, ani nagłe napięcie w ciele nie są jednak jeszcze ponownym przeżywaniem w rozumieniu diagnostycznym.

Naukowcy wyjaśniają to na kilka sposobów. Jedna z najczęściej przyjmowanych teorii mówi, że podczas traumy mózg szczególnie silnie zapamiętuje obrazy, dźwięki, zapachy i reakcje ciała, ale nie zawsze wyraźnie zapisuje, że wydarzenie już się skończyło (Ehlers i Clark, 2000). Podobne wyjaśnienie przedstawia teoria podwójnej reprezentacji (Brewin, Dalgleish i Joseph, 1996). Zakłada ona, że doświadczenie jest zapamiętywane na dwa sposoby: jako świadoma opowieść o tym, co wydarzyło się w przeszłości, oraz jako zapis doznań zmysłowych, emocji i reakcji ciała. Jeśli te dwa rodzaje pamięci nie są dobrze ze sobą połączone, zapach, dźwięk albo ton głosu może uruchomić sensoryczno-emocjonalny fragment wspomnienia bez wyraźnego poczucia, że należy on do przeszłości. Człowiek wie, że obecnie jest bezpieczny, ale jego organizm przez chwilę reaguje tak, jakby zagrożenie znów było obecne. Teorie te pomagają zrozumieć ponowne przeżywanie traumy, choć naukowcy nadal badają dokładne mechanizmy tego zjawiska. Peter Levine zwraca natomiast uwagę na reakcje układu nerwowego i ciała. Według jego koncepcji po zagrożeniu organizm może nadal zachowywać się tak, jakby musiał walczyć, uciekać albo znieruchomieć, zwłaszcza gdy w chwili traumy reakcja obronna nie mogła zostać dokończona. Może to pomagać zrozumieć, dlaczego przypomnienie traumy wywołuje napięcie, drżenie, przyspieszone bicie serca albo bezruch, zanim człowiek świadomie rozpozna, co uruchomiło tę reakcję (Levine, 2015).

2. Dlaczego omijamy pewne miejsca, ludzi i tematy?

Objaw C-PTSD: unikanie

Unikanie to podejmowane świadomie lub niemal automatycznie działania, których celem jest niedopuszczenie do kontaktu z tym, co przypomina traumę. Dotyczy ono zarówno świata zewnętrznego, czyli miejsc, osób, rozmów i sytuacji, jak i świata wewnętrznego, czyli myśli, wspomnień i uczuć. Ktoś nie jeździ ulicą, przy której stał dom z dzieciństwa, ktoś inny zmienia temat, gdy rozmowa schodzi na rodzinę, albo wyłącza film, gdy pojawia się scena kłótni, a kiedy wspomnienie mimo wszystko się pojawia, natychmiast zajmuje się czymś innym: sprząta, przegląda telefon albo pracuje do późna.

Unikanie przynosi szybką ulgę i właśnie dlatego jest tak kuszące. Gdy jednak unikanie przypomnień traumy trwa długo, może przyczyniać się do podtrzymywania trudności. Życie stopniowo się zawęża, z kolejnych miejsc, aktywności i relacji rezygnujemy, a lęk przed wspomnieniami często nie słabnie.

3. Dlaczego trudno się rozluźnić, nawet gdy nic nam nie grozi?

Objaw C-PTSD: poczucie aktualnego zagrożenia

Trzecia grupa objawów PTSD obejmuje utrzymujące się poczucie, że zagrożenie wciąż jest obecne, które przejawia się nadmierną czujnością oraz wzmożoną reakcją przestrachu (WHO, 2024). Wyobraźmy sobie osobę, która w kawiarni zawsze siada plecami do ściany, tak aby widzieć wejście, nasłuchuje kroków na korytarzu, a na trzask drzwi reaguje podskokiem, po którym długo nie potrafi się uspokoić, choć wokół nie dzieje się nic niepokojącego.

Jednym z możliwych wyjaśnień jest utrzymywanie się wzmożonej gotowości do wykrywania zagrożeń także w sytuacjach, które obiektywnie są bezpieczne. Część uwagi pozostaje stale zajęta obserwowaniem otoczenia, dlatego trudno w pełni zaangażować się w rozmowę albo odpocząć w nowym miejscu, a ulga przychodzi dopiero w znanych czterech ścianach, czasem zresztą nawet tam nie. Nie oznacza to, że osoba nie odróżnia przeszłości od teraźniejszości. Oznacza raczej, że ciało reaguje szybciej, niż umysł zdąży ocenić sytuację.

Według Stephena Porgesa nasz układ nerwowy automatycznie ocenia sygnały bezpieczeństwa i zagrożenia, zanim zdążymy je świadomie ocenić. Porges określa ten proces jako neurocepcję. Dlatego można rozumieć, że nic nam obecnie nie grozi, a jednocześnie odczuwać napięcie i pozostawać w gotowości do obrony. Dopiero gdy organizm rozpozna wystarczająco dużo sygnałów bezpieczeństwa, łatwiej się uspokoić, odpocząć i nawiązać kontakt z innymi (Porges, 2022).

4. Dlaczego emocje nas zalewają i tak trudno się uspokoić?

Objaw C-PTSD: dysregulacja emocji, nadmierne pobudzenie

Utrwalona trudność w regulowaniu i wyciszaniu emocji jest nazywana dysregulacją emocji i należy do objawów C-PTSD. Może przybierać dwie przeciwstawne postacie: nadmiernego pobudzenia albo odrętwienia (WHO, 2024). W pierwszym przypadku emocje pojawiają się szybko, są bardzo silne i długo nie wygasają, nawet gdy sytuacja, która je wywołała, dawno minęła. Przełożony mówi: „Następnym razem zróbmy to inaczej”, i choć dla kogoś innego byłaby to zwykła uwaga, w osobie z C-PTSD może wywołać falę wstydu, lęku i potrzebę natychmiastowego tłumaczenia się. Rozmowę trwającą dwie minuty odtwarza potem w myślach przez cały wieczór, zastanawiając się, czy wszystko się nie posypało.

Nadmierne pobudzenie przybiera różne formy. Bywa to przytłaczający lęk, smutek, wstyd albo złość, po których trudno wrócić do codziennych spraw, bywają to wybuchy złości, których później się żałuje, a niekiedy także zachowania ryzykowne, takie jak niebezpieczna jazda, nagłe decyzje czy nadmierne wydawanie pieniędzy, podejmowane po to, by rozpaczliwie obniżyć napięcie. Część osób, gdy napięcie staje się nie do zniesienia, robi sobie krzywdę, na przykład się samookalecza. Klasyfikacja ICD-11 wymienia wśród przejawów dysregulacji również objawy dysocjacyjne pojawiające się pod wpływem silnego stresu, czyli nagłe poczucie nierealności albo odcięcia od własnego ciała.

Czy taka reakcja jest przesadna? Często reagujemy nie tylko na to, co dzieje się teraz, ale również na to, z czym dana sytuacja nam się kojarzy. Jeśli kiedyś krytyka oznaczała poniżenie, karę albo odrzucenie, ciało może do dziś traktować ją jak zagrożenie.

5. Dlaczego czasem nie czujemy nic?

Objaw C-PTSD: dysregulacja emocji, odrętwienie

Drugim biegunem dysregulacji jest odrętwienie, czyli stan, w którym emocje stają się trudno dostępne. Przyjaciółka opowiada o swojej stracie, a my wiemy, że powinno nas to poruszyć, tymczasem w środku panuje cisza. Na ważnej uroczystości, przy narodzinach dziecka czy po długo wyczekiwanym sukcesie radość pojawia się tylko na moment albo nie pojawia się wcale.

Odrętwienie bywa opisywane jako pustka, obojętność albo życie „na autopilocie”, jako poczucie odcięcia od własnych uczuć i od ludzi. Często łączy się z trudnością w rozpoznawaniu i nazywaniu emocji, określaną w literaturze jako aleksytymia, kiedy w ciele wyraźnie czuć napięcie, ale nie wiadomo, czy jest to smutek, złość, strach czy wstyd. Może się z nim wiązać również trudność w przeżywaniu radości, przyjemności, czułości i spontaniczności.

Odrętwienie nie oznacza braku uczuć ani obojętności. Może być automatycznym sposobem ochrony przed emocjami, które wcześniej były zbyt silne lub niebezpieczne. Problem polega jednak na tym, że wyłącza ono nie tylko ból, ale również radość i bliskość. U wielu osób okresy zalewania emocjami i okresy odrętwienia przeplatają się ze sobą. Wyraźna i długotrwała utrata radości i zainteresowań może być także objawem depresji, która często współwystępuje z C-PTSD.

6. Dlaczego wciąż mamy poczucie, że jesteśmy do niczego?

Objaw C-PTSD: negatywny obraz siebie

Negatywny obraz siebie w C-PTSD to głęboko zakorzenione przekonanie o własnej małości, bezwartościowości lub porażce, któremu towarzyszą wstyd, poczucie winy lub klęski związane z traumą. Chodzi tu o trwały sposób postrzegania siebie, znacznie głębszy niż chwilowy spadek pewności siebie, który zna każdy z nas. Ktoś słyszy pochwałę i myśli: „Gdyby wiedzieli, jak jest naprawdę”, sukces tłumaczy przypadkiem, a każdy błąd traktuje jako dowód na to, że się do niczego nie nadaje. Tam, gdzie inni pomyślą „To mi nie wyszło”, w głowie pojawia się zdanie „Wszystko psuję”.

Takie przekonania przybierają postać myśli w rodzaju „Nie zasługuję na szacunek ani na dobre rzeczy”, „Inni są ważniejsi ode mnie”, „Coś jest ze mną zasadniczo nie tak” albo „Nie mam wpływu na własne życie” i utrzymują się mimo osiągnięć, dobrych relacji i zapewnień bliskich. Jak zauważają Hyland, Shevlin i Brewin (2023), negatywna tożsamość jest, obok traumatycznych wspomnień, jednym z dwóch czynników, które według ich modelu wspólnie prowadzą do objawów C-PTSD. Jeśli przez lata słyszało się, że jest się problemem, ciężarem albo rozczarowaniem, z czasem można zacząć wierzyć w to bardziej niż w jakiekolwiek inne słowa.

7. Dlaczego wstydzimy się siebie i obwiniamy za to, co nam zrobiono?

Objaw C-PTSD: negatywny obraz siebie, wstyd, poczucie winy i samoobwinianie

Kiedy poczucie winy zaczyna dotyczyć wszystkiego

U wielu osób z C-PTSD poczucie winy nie pozostaje związane wyłącznie z traumatycznymi wydarzeniami z przeszłości. Z czasem zaczyna przenikać codzienne życie i staje się sposobem interpretowania rzeczywistości. Nie jest już reakcją na konkretne sytuacje, lecz automatycznym filtrem, przez który człowiek patrzy na siebie, swoje relacje i zachowania innych ludzi. W jego tle często pojawia się ciche, niemal niezauważalne przekonanie: „jeśli dzieje się coś złego, prawdopodobnie ma to związek ze mną”.

Partner wraca z pracy smutny, a my od razu zastanawiamy się, czy nie powiedzieliśmy czegoś niewłaściwego. Szef jest zdenerwowany i przez resztę dnia analizujemy własne błędy. Przyjaciółka nie odpisuje na wiadomość, a my tworzymy w głowie listę powodów, dla których mogła się na nas obrazić. Rzadko przychodzi nam do głowy prostsze wyjaśnienie, że ktoś może być zmęczony, przytłoczony własnymi problemami lub zwyczajnie zajęty.

W C-PTSD poczucie winy często pojawia się również tam, gdzie inni ludzie w ogóle by go nie odczuwali. Osoba może mieć wyrzuty sumienia po postawieniu granicy, odmówieniu przysługi czy wyrażeniu własnej potrzeby. Po powiedzeniu „nie” przez wiele godzin wraca myśl: „może byłam egoistyczna”, „może sprawiłam komuś przykrość”, „może powinnam była się zgodzić”. Nawet gdy odmowa była uzasadniona i potrzebna, emocjonalnie bywa przeżywana jak zrobienie czegoś niewłaściwego.

Podobny mechanizm dotyczy własnych potrzeb. Wiele osób z traumą złożoną odczuwa dyskomfort, kiedy prosi o pomoc, potrzebuje wsparcia lub chce poświęcić czas sobie. Niektórzy przepraszają za to, że mówią o swoich trudnościach, chorują, potrzebują odpoczynku lub nie są w stanie sprostać wszystkim oczekiwaniom. Pojawia się wtedy przekonanie, że wymagają zbyt wiele, zajmują innym przestrzeń albo stanowią dla nich obciążenie.

Poczucie winy może także towarzyszyć odpoczynkowi. Podczas urlopu, wolnego weekendu czy spokojnego wieczoru człowiek nie potrafi w pełni się zrelaksować, ponieważ w tle pojawiają się myśli, że powinien być bardziej produktywny, bardziej pomocny lub bardziej zaangażowany. Odpoczynek przestaje być prawem, a zaczyna wydawać się czymś, na co trzeba sobie zasłużyć.

Częste jest również przejmowanie odpowiedzialności za emocje innych ludzi. Osoba z C-PTSD może czuć się winna, gdy ktoś jest zły, rozczarowany, smutny albo sfrustrowany, nawet jeśli nie miała wpływu na jego samopoczucie. Zdarza się, że automatycznie zakłada, iż powinna była coś przewidzieć, komuś pomóc, zapobiec problemowi albo znaleźć rozwiązanie. W efekcie nieustannie monitoruje otoczenie i stara się odpowiadać za emocjonalny komfort innych ludzi.

To właśnie dlatego wiele osób po traumie złożonej ma tendencję do nadmiernego przepraszania. Przepraszają za zadawanie pytań, zajmowanie czasu, popełnianie drobnych pomyłek, a czasem nawet za sytuacje całkowicie od nich niezależne. Przeprosiny stają się sposobem na zmniejszenie napięcia i zabezpieczenie relacji przed odrzuceniem lub konfliktem.

Skąd bierze się ten mechanizm? U wielu osób jego korzenie sięgają dzieciństwa. Jeśli potrzeby dziecka spotykały się ze złością, krytyką, wyśmiewaniem lub ignorowaniem, mogło ono nauczyć się, że dla własnego bezpieczeństwa powinno przede wszystkim dbać o potrzeby innych. Jeśli spokój w domu zależał od nastroju rodzica, dziecko mogło zacząć wierzyć, że odpowiada za emocjonalną atmosferę w rodzinie. Jeśli doświadczało przemocy lub zaniedbania, łatwiej było przyjąć myśl: „to moja wina” niż zmierzyć się z faktem, że ważni dorośli zachowują się w sposób krzywdzący i nieprzewidywalny.

Paradoksalnie branie winy na siebie mogło dawać poczucie wpływu. Dziecko mogło myśleć: „jeśli to przeze mnie, to może mogę się zmienić i będzie lepiej”. Taka strategia pomagała przetrwać w sytuacji, w której rzeczywista kontrola była bardzo ograniczona. Problem polega na tym, że mechanizm, który kiedyś zwiększał poczucie bezpieczeństwa, pozostaje aktywny także w dorosłym życiu, kiedy nie jest już potrzebny.

Dlatego przewlekłe poczucie winy w C-PTSD nie jest dowodem, że człowiek rzeczywiście zrobił coś złego. Znacznie częściej jest śladem dawnych doświadczeń i sposobów przystosowania do trudnych warunków. W terapii jednym z ważnych zadań staje się rozpoznawanie momentów, w których poczucie winy pojawia się automatycznie, oraz uczenie się zadawania sobie pytań: „Czy rzeczywiście ponoszę za to odpowiedzialność?”, „Czy stawianie granic oznacza krzywdzenie innych?”, „Czy mogę pozwolić sobie na potrzeby, odpoczynek i wsparcie bez poczucia winy?”.

Dla wielu osób z C-PTSD odkrycie, że nie są odpowiedzialne za emocje, decyzje i reakcje innych ludzi, staje się jednym z najważniejszych kroków na drodze do zdrowienia. Właśnie wtedy poczucie winy stopniowo przestaje pełnić rolę wewnętrznego sędziego, a zaczyna być traktowane jak sygnał, który można zatrzymać, zrozumieć i poddać refleksji, zamiast automatycznie uznawać go za prawdę.

8. Dlaczego trudno nam zaufać ludziom i być blisko?

Objaw C-PTSD: trudności w relacjach

Trudności w relacjach są trzecim ważnym obszarem objawów C-PTSD. Obok problemów z regulowaniem emocji i negatywnego obrazu siebie to właśnie one pomagają odróżnić C-PTSD od PTSD. Paradoks polega na tym, że wiele osób po traumie złożonej bardzo potrzebuje bliskości. Chce mieć obok siebie ludzi, którym może zaufać i przy których czuje się bezpiecznie. Jednocześnie, gdy ktoś zaczyna być naprawdę ważny, często pojawia się niepokój.

Zamiast cieszyć się rozwijającą się relacją, człowiek zaczyna zadawać sobie pytania: „Czego ta osoba tak naprawdę ode mnie chce?”, „Kiedy mnie zawiedzie?”, „Co zrobi z tym, co jej o sobie powiem?”. Nawet życzliwość może budzić podejrzliwość, a bliskość zamiast dawać spokój, wywołuje napięcie. U niektórych osób prowadzi to do trzymania innych na dystans. Mogą mówić, że nie potrzebują nikogo, wolą radzić sobie same albo nie lubią być od nikogo zależne. Często jednak pod tą niezależnością kryje się lęk przed zranieniem.

U innych wygląda to odwrotnie. Bardzo szybko przywiązują się do ludzi i mocno angażują w relacje, ale nawet drobna oznaka oddalenia czy zwykłe nieporozumienie mogą wywoływać silny lęk i być odbierane jak zapowiedź odrzucenia.

Wiele osób z C-PTSD jest stale czujnych w kontaktach z innymi. Analizują wiadomości, ton głosu, wyraz twarzy czy zachowanie bliskich, szukając sygnałów, że coś jest nie tak. Łatwo spodziewają się krytyki, odrzucenia, wykorzystania albo zdrady, nawet gdy nie ma ku temu wyraźnych powodów.

Często trudno jest im także przyjmować pomoc. Z jednej strony chciałyby mieć wsparcie, z drugiej proszenie o nie może wydawać się niebezpieczne, zawstydzające albo ryzykowne. Niektórzy wolą zmagać się z problemami samotnie niż narazić się na możliwość rozczarowania.

Wiele osób doświadcza również czegoś, co można nazwać samotnością wśród ludzi. Mają rodzinę, znajomych, partnera czy współpracowników, a mimo to czują się oddzielone od innych niewidzialną szybą. Są obecne w relacjach, ale nie czują prawdziwego połączenia. Mogą rozmawiać, śmiać się i spędzać czas z innymi, a jednocześnie mieć poczucie, że nikt tak naprawdę ich nie zna i nie rozumie.

Dzieje się tak często dlatego, że w przeszłości to właśnie osoby, które powinny zapewniać bezpieczeństwo, były źródłem bólu, lęku lub odrzucenia. W takich warunkach człowiek uczy się, że bliskość nie jest całkowicie bezpieczna. W dorosłym życiu pragnienie bliskości pozostaje, ale towarzyszy mu obawa, że więź wcześniej czy później skończy się zranieniem.

Dlatego trudności w relacjach w C-PTSD rzadko oznaczają brak potrzeby bliskości. Znacznie częściej oznaczają, że człowiek bardzo potrzebuje innych ludzi, ale nie potrafi przy nich poczuć się naprawdę bezpiecznie.

Część II. Częste trudności towarzyszące

9. Dlaczego czasem mamy wrażenie, że nie ma nas we własnym życiu?

Częsta trudność towarzysząca: dysocjacja

Dysocjacja to zaburzenie integracji świadomości, pamięci, tożsamości, percepcji i doświadczania własnego ciała. Wyobraźmy sobie rozmowę, w której głos rozmówcy dochodzi jakby z daleka, spojrzenie na własne ręce, które nagle wydają się obce, znaną ulicę, która wygląda jak dekoracja w teatrze, albo moment, w którym orientujemy się, że nie pamiętamy, jak dotarliśmy do domu.

Takie doświadczenia mają w literaturze swoje nazwy. Depersonalizacja oznacza poczucie odcięcia od własnego ciała, myśli czy emocji oraz obserwowania siebie jakby z zewnątrz, derealizacja polega na tym, że świat wydaje się nierealny, odległy, jak we śnie albo za mgłą, a luki w pamięci mogą dotyczyć fragmentów traumy, całych okresów dzieciństwa albo krótkich chwil w codziennym życiu, choć nie każda luka w pamięci ma charakter dysocjacyjny.

Dysocjacja mogła kiedyś być sposobem, w jaki psychika chroniła przed czymś nie do zniesienia. Nie występuje u każdej osoby z C-PTSD (Hyland i wsp., 2024), choć u osób z C-PTSD jest zwykle silniejsza niż u osób z samym PTSD (Hyland, Shevlin, Fyvie i Karatzias, 2018). Gdy jest bardzo nasilona, kiedy pojawiają się częste luki w pamięci, znajdujemy rzeczy, których zakupu nie pamiętamy, albo mamy poczucie, że w środku istnieją różne „części” działające niezależnie od siebie, potrzebna jest diagnostyka w kierunku zaburzeń dysocjacyjnych.

10. Kiedy pojawiają się myśli o śmierci

Częsta trudność towarzysząca: myśli samobójcze

Czasem w głowie pojawia się myśl: „Lepiej by było, gdyby mnie nie było” albo „Nie dam rady tak żyć”. Myśli samobójcze i samookaleczenia są częste u osób z zaburzeniami pourazowymi. W brytyjskim badaniu populacyjnym osób po traumie zarówno osoby z PTSD, jak i z C-PTSD wyraźnie częściej niż pozostali uczestnicy zgłaszały, że kiedykolwiek próbowały zrobić sobie krzywdę lub odebrać sobie życie albo się samookaleczały (iloraz szans powyżej 3 w obu grupach; Karatzias i wsp., 2019b). W badaniu młodzieży z depresją myśli i próby samobójcze wiązały się szczególnie z negatywnym obrazem siebie i trudnościami w relacjach (Liu i wsp., 2024). Takich myśli nie trzeba nosić w sobie samotnie i nie są one powodem do wstydu. Są sygnałem, że cierpienie jest bardzo duże, i dlatego jak najszybciej warto porozmawiać o nich ze specjalistą.

Jeśli teraz masz myśli samobójcze lub jesteś w kryzysie

• W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod numer alarmowy 112.

• 800 70 2222: Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym (bezpłatnie, całodobowo).

• 116 123: Telefon wsparcia emocjonalnego dla osób dorosłych.

11. Dlaczego sięgamy po coś, co „wyłącza”?

Częsta trudność towarzysząca: używanie substancji

Kieliszek wina, aby zasnąć, tabletka, aby przestać myśleć, a z czasem coraz częściej i coraz więcej. Najczęściej nie chodzi o brak silnej woli, lecz o próbę poradzenia sobie z cierpieniem. Alkohol, leki lub inne substancje mogą na krótko zmniejszać napięcie, tłumić wspomnienia, ułatwiać zasypianie albo sprawiać, że kontakty z ludźmi wydają się mniej zagrażające. U części osób służą również przerwaniu odrętwienia i pustki. Dają szybki i przewidywalny efekt, dlatego łatwo stają się podstawowym sposobem radzenia sobie z emocjami.

Ulga jest jednak krótkotrwała. Z czasem może być potrzebna większa ilość substancji, a pogorszenie snu, objawy odstawienne, problemy życiowe i wstyd mogą dodatkowo nasilać objawy pourazowe. Powstaje błędne koło, w którym substancja chwilowo łagodzi trudności, a następnie pomaga je podtrzymywać. Uzależnienie od alkoholu i innych substancji występuje u osób z C-PTSD częściej niż u osób z samym PTSD (Powers i wsp., 2017), dlatego o używaniu substancji warto otwarcie powiedzieć terapeucie. Jest to ważna informacja dla planu leczenia i nikt nie powinien za nią oceniać.

12. Dlaczego wciąż jest nam smutno albo ciągle się boimy?

Częsta trudność towarzysząca: objawy depresyjne i lękowe

Obok objawów traumy często pojawiają się obniżony nastrój, brak energii, utrata zainteresowań i poczucie beznadziei, a także ciągły niepokój, zamartwianie się i napady paniki, czyli nagłe fale silnego lęku z kołataniem serca i uczuciem braku tchu. W badaniach porównujących różne grupy osób po traumie to właśnie osoby z profilem C-PTSD miały najwyższe nasilenie objawów depresji i lęku (Elklit, Hyland i Shevlin, 2014; Powers i wsp., 2017).

W przypadku osób po traumie lęk może wynikać z tego, że układ nerwowy nadal działa tak, jakby musiał stale wypatrywać niebezpieczeństwa. Człowiek obserwuje otoczenie, analizuje ton głosu i zachowanie innych, przewiduje, co może pójść źle, i przygotowuje się do obrony, nawet gdy obecna sytuacja jest bezpieczna. Zamartwianie się może wtedy dawać pozorne poczucie kontroli: skoro wcześniej zagrożenie pojawiało się nagle, umysł próbuje zapobiec kolejnemu przez nieustanne rozważanie możliwych scenariuszy. Napad paniki może natomiast rozpocząć się wtedy, gdy reakcja alarmowa organizmu uruchamia się szybciej niż świadoma ocena sytuacji. Czasem pojawia się bez wyraźnego powodu, co dodatkowo nasila lęk przed kolejnym napadem.

Objawy depresyjne mogą rozwijać się między innymi wskutek długotrwałego wyczerpania, utraty poczucia bezpieczeństwa i wpływu oraz wielokrotnie doświadczanej bezradności. Jeśli wcześniejsze próby obrony, uzyskania pomocy albo zmiany sytuacji nie przynosiły rezultatu, z czasem może utrwalić się przekonanie, że podejmowanie wysiłku nie ma sensu. Wycofanie, brak energii i trudność w odczuwaniu przyjemności mogą też wiązać się z odrętwieniem emocjonalnym, unikaniem bolesnych przypomnień oraz ograniczaniem aktywności, które wcześniej dawały radość lub kontakt z ludźmi. Negatywny obraz siebie i przewlekły wstyd mogą dodatkowo wzmacniać poczucie bezwartościowości i beznadziei. Jeśli obniżonemu nastrojowi towarzyszą myśli o śmierci, nie zostawaj z tym w samotności. Numery pomocowe znajdziesz w rozdziale 10.

Nie oznacza to jednak, że każdy lęk lub epizod depresyjny jest skutkiem traumy. Podobne objawy mogą mieć wiele przyczyn, a depresja i zaburzenia lękowe mogą stanowić odrębne, współwystępujące problemy wymagające osobnej oceny i leczenia.

13. Dlaczego nie możemy spać i budzimy się zmęczeni?

Częsta trudność towarzysząca: problemy ze snem

Kładziemy się do łóżka, ale ciało pozostaje napięte, a każdy dźwięk w mieszkaniu przyciąga uwagę. Budzimy się w nocy z sercem w gardle albo po koszmarze, a rano jesteśmy bardziej zmęczeni niż wieczorem. Czujność, która w ciągu dnia obserwuje otoczenie, często nie wyłącza się również w nocy. Część osób boi się zasypiać z powodu koszmarów, a dla innych noc była kiedyś porą największego zagrożenia.

U osób po traumie zasypianie może oznaczać rezygnację z czuwania i kontroli nad otoczeniem, dlatego właśnie wtedy napięcie niekiedy rośnie. Ktoś wielokrotnie sprawdza drzwi i okna, nasłuchuje kroków, zasypia dopiero przy włączonym świetle lub telewizorze albo wybiera miejsce, z którego widzi wejście. Inna osoba odkłada sen, dopóki wyczerpanie nie stanie się silniejsze od lęku. Takie zachowania mogły kiedyś zwiększać poczucie bezpieczeństwa, lecz obecnie mogą utrudniać organizmowi rozpoznanie, że noc i odpoczynek nie oznaczają zagrożenia.

Sen może być również przerywany przez koszmary, natrętne obrazy, nagłe wybudzenia, kołatanie serca lub poczucie, że trzeba natychmiast sprawdzić otoczenie. Koszmar nie zawsze dokładnie odtwarza traumatyczne wydarzenie; może powtarzać jego emocjonalny sens, na przykład bezradność, uwięzienie albo niemożność wezwania pomocy. Po przebudzeniu ciało może jeszcze długo pozostawać w stanie alarmu, choć człowiek rozumie, że był to sen. U części osób pojawia się więc lęk przed ponownym zaśnięciem.

Powstaje błędne koło: napięcie utrudnia sen, a niewyspanie zwiększa drażliwość, podatność na lęk, problemy z koncentracją i trudności w regulowaniu emocji. Zmęczony organizm może też silniej reagować na bodźce przypominające zagrożenie. W badaniu Elklita, Hylanda i Shevlina (2014) osoby z profilem C-PTSD zgłaszały więcej problemów ze snem niż osoby z samym PTSD. Nie każdy problem ze snem wynika jednak z traumy, dlatego długotrwała bezsenność, nasilone koszmary lub nietypowe zachowania podczas snu wymagają oceny także pod kątem innych przyczyn psychicznych, somatycznych i związanych z przyjmowanymi substancjami lub lekami. Dobrą wiadomością jest to, że zarówno bezsenność, jak i koszmary senne można skutecznie leczyć (Morgenthaler i wsp., 2018; Hertenstein i wsp., 2022), a praca nad snem bywa jednym z pierwszych kroków, które przynoszą wyraźną ulgę.

14. Dlaczego trudno się skupić i tak łatwo zapominamy?

Częsta trudność towarzysząca: koncentracja i pamięć

Czytamy ten sam akapit po raz trzeci, w trakcie rozmowy gubimy wątek, wchodzimy do kuchni i nie pamiętamy po co. U osób po traumie nie musi to oznaczać trwałego uszkodzenia pamięci. Często problem zaczyna się wcześniej: na etapie uwagi. Kiedy część umysłu stale obserwuje otoczenie, analizuje ton głosu innych albo przygotowuje się na możliwe zagrożenie, mniej zasobów pozostaje na rozmowę, naukę i codzienne zadania. Informacja, której nie udało się dobrze zauważyć i zapisać, jest później trudna do przypomnienia.

Koncentrację mogą przerywać również natrętne wspomnienia, zamartwianie się, silne emocje i ciągłe sprawdzanie, czy jest bezpiecznie. Człowiek próbuje skupić się na pracy, lecz jego uwaga automatycznie wraca do dźwięku na korytarzu, miny rozmówcy albo wcześniejszej kłótni. Trudność może być szczególnie widoczna w sytuacjach kojarzących się z dawnym zagrożeniem, nawet gdy osoba nie rozpoznaje świadomie tego związku.

Znaczenie mogą mieć także dysocjacja i odrętwienie. Gdy człowiek czuje się nierealnie, działa na autopilocie lub ma wrażenie odłączenia od otoczenia, może później pamiętać zdarzenie fragmentarycznie, ponieważ nie był w pełni obecny podczas jego trwania. Do tego dochodzi zmęczenie: problemy ze snem opisane w poprzednim rozdziale osłabiają uwagę, pamięć roboczą (czyli zdolność utrzymywania informacji w głowie przez krótki czas, na przykład numeru telefonu, który właśnie wybieramy) i zdolność porządkowania informacji. Silny wstyd lub lęk przed błędem mogą natomiast pochłaniać tyle uwagi, że wykonanie nawet prostego zadania staje się trudniejsze.

W niewielkim badaniu przeprowadzonym w Heidelbergu (34 osoby z C-PTSD i 30 z PTSD) grupa z C-PTSD uzyskała słabsze wyniki w testach pamięci wzrokowej i uwagi selektywnej, ale nie we wszystkich badanych funkcjach poznawczych (Schöndorf i wsp., 2025). Nie każda trudność z koncentracją lub pamięcią wynika jednak z traumy. Podobne objawy występują między innymi w ADHD, depresji, zaburzeniach snu, chorobach somatycznych oraz przy działaniu niektórych leków i substancji, dlatego nasilone lub nowe problemy wymagają dokładnej oceny. U części osób, gdy poprawia się sen, maleje napięcie i słabną objawy pourazowe, poprawiają się również pamięć i koncentracja, choć badań na ten temat jest jeszcze niewiele (Susanty i wsp., 2022).

15. Dlaczego ciało wciąż boli i pozostaje napięte?

Częsta trudność towarzysząca: objawy z ciała

Zaciśnięta szczęka, sztywny kark i płytki oddech, bóle głowy, brzucha i pleców, kłopoty z trawieniem, kołatanie serca i przewlekłe zmęczenie. Ciało może pozostawać w napięciu, choć zagrożenie dawno minęło. Często nie zdajemy sobie z tego sprawy. Organizm, który nauczył się szybko przygotowywać do walki, ucieczki albo znieruchomienia, może uruchamiać tę gotowość także pod wpływem subtelnych przypomnień: tonu głosu, bliskości drugiej osoby, hałasu, określonej pory dnia czy sytuacji, w której trudno się wycofać.

Długotrwała gotowość obronna może oznaczać stale napięte mięśnie, płytszy oddech i trudność w pełnym rozluźnieniu. Napięcie szczęki, barków lub brzucha bywa początkowo niezauważalne, lecz utrzymywane przez wiele godzin może sprzyjać bólowi i zmęczeniu. Silne pobudzenie wpływa również na rytm serca, potliwość i pracę przewodu pokarmowego, natomiast odrętwienie lub reakcja zamrożenia mogą wiązać się z uczuciem ciężkości, bezwładu albo słabym kontaktem z sygnałami płynącymi z ciała. Problemy ze snem dodatkowo ograniczają regenerację i zwiększają wrażliwość na ból.

Peter Levine opisuje traumę przede wszystkim jako doświadczenie, które może pozostawić układ nerwowy w niedokończonej reakcji obronnej. Gdy podczas zagrożenia nie można było uciec, walczyć ani skutecznie się ochronić, mobilizacja organizmu mogła zostać zahamowana przez bezruch, podporządkowanie lub dysocjację. Według tej koncepcji późniejsze napięcie, drżenie, impulsy do ruchu albo nagłe osłabienie mogą być śladem reakcji, której ciało nie mogło wtedy przeprowadzić do końca (Levine, 2015). Jest to wpływowy model kliniczny pomagający opisywać doświadczenia pacjentów, ale nie oznacza dosłownego „magazynowania traumy” w mięśniach ani nie wyjaśnia każdego objawu fizycznego.

Astill Wright i współpracownicy (2021) wykazali, że nasilone objawy somatyczne są u osób z C-PTSD częste, a Ho i współpracownicy (2021) pokazali, że objawy C-PTSD pośredniczą w związku między traumą przeżytą w dzieciństwie a dolegliwościami fizycznymi w dorosłości. Związki te nie pozwalają jednak uznać każdego bólu za skutek psychologiczny. Nowe, silne lub utrzymujące się objawy zawsze wymagają konsultacji lekarskiej, nawet jeśli pojawiają się u osoby po traumie. Gdy przyczyny medyczne zostaną wykluczone, w terapii można uczyć się zauważać sygnały płynące z ciała i stopniowo odzyskiwać poczucie, że rozluźnienie jest bezpieczne.

16. Czy po traumie może pojawić się słyszenie głosów?

Doświadczenie wymagające diagnostyki różnicowej (nie jest kryterium C-PTSD)

U niektórych osób po ciężkiej traumie pojawia się słyszenie głosów, na przykład krytycznego głosu przypominającego osobę, która krzywdziła, i doświadczenie to może bardzo przestraszyć. Jak pokazują McCarthy-Jones i Longden (2015), głosy słyszane przez osoby z PTSD i przez osoby z rozpoznaniem schizofrenii są pod wieloma względami podobne, a ich treść w obu przypadkach często nawiązuje do dawnych trudnych przeżyć. Na podstawie samej treści głosów nie da się więc ustalić, z czego wynikają, i dlatego zawsze wymagają one diagnostyki różnicowej u specjalisty. Warto mówić o nich bez wstydu, ponieważ jest to ważna informacja przy doborze pomocy.

Część III. Wzorce opisywane w literaturze klinicznej

17. Dlaczego nagle zalewa nas wstyd albo lęk jak u małego dziecka?

Opisywane w literaturze klinicznej: flashbacki emocjonalne

Ktoś nie odpisuje na wiadomość i po godzinie pojawia się poczucie porzucenia, małości i bezradności, tak silne, jakby wydarzyło się coś strasznego. Nie ma przy tym obrazu z przeszłości ani konkretnego wspomnienia, jest tylko fala dawnego uczucia, która zalewa teraźniejszość. Człowiek może rozumieć, że brak odpowiedzi ma wiele możliwych przyczyn, a jednocześnie emocjonalnie czuć się tak, jakby właśnie został odrzucony i pozostawiony sam.

U osób po długotrwałej traumie relacyjnej podobne reakcje mogą uruchamiać sytuacje, które przypominają dawny układ zagrożenia, nawet jeśli obecnie są znacznie mniej niebezpieczne. Krytyczna uwaga może przywołać dawny wstyd, czyjeś milczenie lęk przed porzuceniem, a niezadowolenie bliskiej osoby poczucie, że trzeba natychmiast ją uspokoić, aby nie doszło do czegoś gorszego. Wyzwalaczem nie musi być sama treść zdarzenia. Może nim być ton głosu, wyraz twarzy, czyjeś wycofanie, poczucie zależności albo brak możliwości szybkiego opuszczenia sytuacji.

Reakcja może obejmować nie tylko emocje, lecz także ciało i sposób myślenia. Pojawia się napięcie, przyspieszony oddech, bezruch, potrzeba ucieczki albo natychmiastowego przepraszania. Myślenie zwęża się wokół zagrożenia: „zaraz mnie zostawi”, „wszystko psuję”, „nie dam sobie rady”. Człowiek może przez chwilę czuć się znacznie młodszy, bezsilny albo zależny, choć nie traci wiedzy o swoim wieku i obecnej sytuacji. Dopiero po uspokojeniu zauważa, że siła reakcji wiązała się nie tylko z tym, co wydarzyło się teraz, ale także z wcześniejszym doświadczeniem.

Pete Walker (2013) nazwał takie doświadczenia flashbackami emocjonalnymi. Według jego ujęcia wraca przede wszystkim dawny stan emocjonalny, a niekoniecznie obraz lub opowieść o konkretnym wydarzeniu. Pojęcie to jest używane w części literatury klinicznej, szczególnie w opisach następstw traumy z dzieciństwa, nie stanowi jednak odrębnego kryterium diagnostycznego C-PTSD i nie należy utożsamiać go z ponownym przeżywaniem traumy według ICD-11. W tym drugim przypadku kluczowe jest poczucie, że traumatyczne zdarzenie ponownie rozgrywa się tu i teraz. Nie każda silna emocja ani reakcja na odrzucenie jest przy tym flashbackiem emocjonalnym, ponieważ podobne doświadczenia mogą wiązać się również z lękiem, depresją, stylem przywiązania lub aktualnie trudną relacją.

Pomocne może być zauważenie: „To, co czuję, jest starsze niż ta sytuacja”. Nie chodzi o unieważnianie obecnych emocji, lecz o oddzielenie dawnego zagrożenia od tego, co dzieje się teraz. Z czasem można uczyć się rozpoznawać wyzwalacze, sprawdzać fakty, zauważać reakcje ciała i odzyskiwać dostęp do szerszego obrazu sytuacji.

18. Dlaczego wciąż bronimy osoby, która nas krzywdziła?

Opisywane w literaturze klinicznej: zmiany w postrzeganiu sprawcy

Ktoś tłumaczy rodzica, który stosował przemoc, słowami „Miał ciężkie życie”, ktoś inny wciąż zabiega o uznanie byłego partnera albo myśli o tej osobie codziennie, raz z tęsknotą, raz z gniewem, a raz z myślami o zemście. Judith Herman (1992) opisała, że po długotrwałej przemocy często zmienia się sposób postrzegania sprawcy: można przypisywać mu ogromną władzę, być nim stale zaabsorbowanym, idealizować go, odczuwać wobec niego paradoksalną wdzięczność albo przejąć jego sposób widzenia świata, w tym również jego ocenę nas samych.

Badania nad przemocą w związkach pozwalają lepiej zrozumieć ten mechanizm. Dutton i Painter (1993), którzy nazwali to zjawisko więzią traumatyczną, wykazali, że przywiązanie kobiet do byłego partnera utrzymywało się po odejściu i pół roku później było słabsze zaledwie o około jedną czwartą, a najsilniej przewidywały je nieprzewidywalność przemocy oraz nierówność sił w związku. Według autorów takiej więzi sprzyjają dwa warunki: wyraźna przewaga jednej osoby oraz przeplatanie się okresów krzywdzenia z okresami czułości albo spokoju.

W codziennym życiu taka więź może przejawiać się na wiele sposobów. Bronimy tej osoby przed krytyką innych albo pomniejszamy to, co zrobiła, mówiąc, że „inni mieli gorzej”, wciąż czekamy na przeprosiny, uznanie albo zmianę, a po kontakcie z nią, nawet po krótkiej rozmowie telefonicznej, przez kilka dni wraca napięcie, wstyd i poczucie bycia małym. Jej głos odzywa się we własnych myślach, na przykład w surowej ocenie siebie, a odejście albo ograniczenie kontaktu okazuje się trudne, choć rozum podpowiada, że by pomogło. Taka więź nie świadczy o tym, że krzywda „nie była taka zła”, ani że coś jest z nami nie tak. Badanie Duttona i Painter objęło 75 kobiet, które niedawno odeszły od partnerów stosujących przemoc, dlatego jego wyników nie można przenosić wprost na wszystkie relacje przemocowe, na przykład na relacje dzieci z rodzicami. Pokazuje ono jednak, że silne przywiązanie do osoby krzywdzącej może być zrozumiałą konsekwencją samej dynamiki przemocy.

19. Dlaczego tracimy wiarę w sens, ludzi i świat?

Opisywane w literaturze klinicznej: zmiany w systemie znaczeń

Po traumie może zachwiać się to, co wcześniej pomagało rozumieć świat i dawało oparcie: zaufanie do ludzi, wiara religijna, poczucie sprawiedliwości albo przekonanie, że przyszłość może przynieść coś dobrego. Jeśli ktoś został skrzywdzony przez bliskich, wielokrotnie zawiedziony lub długo żył bez wpływu na własną sytuację, ostrożność i nieufność mogą stać się sposobem ochrony. Człowiek nie wybiera świadomie przekonania, że świat jest niebezpieczny. Raczej uczy się go na podstawie tego, czego doświadczył.

Może to być widoczne w codziennych sytuacjach. Trudno planować przyszłość, bo pojawia się myśl: „Lepiej się nie nastawiać, żeby znów się nie rozczarować”. Dobre wiadomości budzą napięcie zamiast radości, życzliwość innych wydaje się podejrzana, a praca, wiara czy wspólnota nie dają już takiego sensu jak dawniej. Nie świadczy to o niewdzięczności ani pesymistycznym charakterze. Może oznaczać, że psychika próbuje ochronić przed kolejną stratą, zdradą lub zawodem.

Judith Herman (1992) opisywała takie doświadczenie jako utratę podtrzymujących przekonań i poczucie rozpaczy. Badania pokazują również, że po traumie mogą nasilać się negatywne przekonania o sobie i świecie oraz obwinianie siebie. Kwestionariusz myśli potraumatycznych PTCI, opracowany przez Foa i współpracowników (1999), mierzy właśnie te trzy obszary, a osoby z PTSD uzyskiwały w nich wyższe wyniki niż osoby po traumie bez PTSD.

Te przekonania nie muszą pozostać niezmienne. W terapii można stopniowo odróżniać to, czego nauczyła przeszłość, od tego, co dzieje się obecnie, oraz szukać doświadczeń, które przywracają poczucie wpływu, bezpieczeństwa i sensu. Nie chodzi o zmuszanie się do zaufania ani pozytywnego myślenia, lecz o odzyskiwanie możliwości dostrzegania zarówno ryzyka, jak i bezpieczeństwa. Utrata sensu i poczucie beznadziei mogą też towarzyszyć depresji, dlatego warto powiedzieć o nich specjaliście. Jeśli pojawiają się myśli o śmierci, numery pomocowe znajdziesz w rozdziale 10.

20. Dlaczego mówimy „tak”, kiedy chcemy powiedzieć „nie”?

Opisywane w literaturze klinicznej: przypodobanie się (fawn)

Ktoś prosi nas o przysługę, a „tak” pojawia się, zanim zdążymy sprawdzić, czy naprawdę mamy na to siłę i ochotę. Wchodzimy do pokoju i od razu zauważamy napięcie na czyjejś twarzy, po czym zaczynamy zastanawiać się, czy zrobiliśmy coś nie tak i jak szybko poprawić atmosferę. Nie musi to oznaczać słabości ani braku własnego zdania. Jeśli kiedyś bezpieczeństwo zależało od nastroju silniejszej osoby, uważne obserwowanie jej reakcji, uspokajanie jej i ustępowanie mogło być rozsądnym sposobem ochrony.

Taki sposób reagowania może pozostać aktywny również wtedy, gdy dawne zagrożenie już minęło. W dorosłym życiu może przejawiać się przyjmowaniem dodatkowych obowiązków mimo zmęczenia, przepraszaniem za własne potrzeby, dopasowywaniem opinii do rozmówcy albo trudnością w powiedzeniu, czego się chce. Po postawieniu granicy może pojawić się silny lęk lub poczucie winy, jakby odmowa zagrażała relacji. Złość i zmęczenie często dochodzą do głosu dopiero później, kiedy sytuacja jest już bezpieczna.

Pete Walker (2013) nazwał ten wzorzec przypodobaniem się (fawn) i opisał go jako jedną z możliwych odpowiedzi na zagrożenie, obok walki, ucieczki i zamrożenia. Nazwa nie oznacza diagnozy ani cechy osobowości. Pomaga raczej zrozumieć, dlaczego automatyczne dbanie o spokój i potrzeby innych mogło kiedyś zwiększać bezpieczeństwo, a dziś bywa wyczerpujące i utrudnia rozpoznawanie własnych granic.

Interesującego tropu dostarcza badanie Powers i współpracowników (2017), w którym kobiety z C-PTSD lepiej niż inne rozpoznawały emocje na twarzach; autorki wiążą to z możliwą wzmożoną czujnością na sygnały emocjonalne. Przypodobanie się pozostaje jednak przede wszystkim koncepcją kliniczną, a badań empirycznych na jego temat jest niewiele. Nie wiemy więc, jak często występuje ani na ile jest swoiste dla traumy.

Zmiana nie polega na tym, by nagle przestać troszczyć się o innych albo zawsze mówić „nie”. Chodzi o odzyskiwanie wyboru: zauważenie własnej reakcji, danie sobie czasu przed odpowiedzią i sprawdzenie, czy zgoda wynika z chęci, czy ze strachu przed konfliktem, złością lub odrzuceniem. W terapii można stopniowo doświadczać, że własne potrzeby nie są ciężarem, a bezpieczna relacja może przetrwać różnicę zdań i spokojną odmowę. Więcej o reakcjach na zagrożenie można przeczytać w artykule „4 reakcje na traumę: walka, ucieczka, zamrożenie i przypodobanie się” w Bazie wiedzy TERAPIA TRAUM.

21. Dlaczego w trudnej chwili zamieramy i nie potrafimy nic powiedzieć?

Opisywane w literaturze klinicznej: reakcja zamrożenia

W trudnej rozmowie nagle pojawia się pustka w głowie. Słowa nie przychodzą, ciało sztywnieje, a głos więźnie w gardle. Dopiero później dokładnie wiemy, co chcieliśmy powiedzieć. Taka reakcja nie oznacza słabości, zgody na krzywdę ani braku odwagi. Zamrożenie jest mimowolną reakcją ochronną organizmu, która może uruchomić się wtedy, gdy walka lub ucieczka wydają się niemożliwe, zbyt niebezpieczne albo nieskuteczne.

U osób po traumie reakcję tę mogą wywoływać nie tylko sytuacje rzeczywistego zagrożenia, lecz także ton głosu, czyjaś przewaga, krytyka, konflikt albo poczucie, że nie można odejść. Organizm może reagować szybciej, niż człowiek zdąży świadomie ocenić, że obecna sytuacja różni się od dawnej. Pojawia się bezruch, odrętwienie, zwolnienie myślenia, trudność z mówieniem albo poczucie odłączenia od ciała i otoczenia. Nie każda pustka w głowie podczas konfliktu jest jednak zamrożeniem, ponieważ może wynikać również z lęku, przeciążenia, zmęczenia lub innych trudności.

Pokrewną, skrajną reakcją jest bezruch toniczny: ciało na pewien czas przestaje reagować zgodnie z wolą, a poruszenie się lub wydobycie głosu staje się bardzo trudne. Szwedzkie badanie Möller, Söndergaarda i Helström (2017) wykazało, że bezruch toniczny wystąpił u 70% badanych kobiet podczas napaści seksualnej i wiązał się z większym ryzykiem późniejszych objawów PTSD. Wynik ten przypomina, że brak walki lub krzyku nie jest dowodem zgody ani świadomym wyborem.

Po wszystkim wiele osób obwinia się: „Dlaczego nic nie powiedziałam?”, „Dlaczego nie odeszłam?”, „Dlaczego się nie broniłem?”. Z perspektywy reakcji obronnych ważniejsze pytanie brzmi jednak: „Co sprawiło, że mój organizm uznał bezruch za najbezpieczniejszą dostępną odpowiedź?”. Zamrożenie mogło kiedyś pomóc przetrwać sytuację, na którą nie było dobrego wyjścia. To, że uruchamia się dziś, nie oznacza, że człowiek jest bezradny z natury.

W terapii można stopniowo uczyć się wcześniej rozpoznawać napięcie, zauważać moment odcinania się oraz odzyskiwać dostęp do głosu, ruchu i wyboru. Nie chodzi o zmuszanie się do natychmiastowej konfrontacji, lecz o budowanie poczucia, że obecnie można zrobić krok w tył, poprosić o przerwę, powiedzieć jedno krótkie zdanie albo wrócić do rozmowy później.

22. Dlaczego ciągle musimy się starać i nie potrafimy odpocząć?

Opisywane w literaturze klinicznej: perfekcjonizm, nadmierna kontrola, trudność z odpoczynkiem i decyzjami

Wiadomość sprawdzamy kilka razy przed wysłaniem, a drobna pomyłka uruchamia wstyd i lęk przed konsekwencjami. Bierzemy na siebie kolejne obowiązki, bo odmowa wydaje się ryzykowna, i próbujemy radzić sobie bez pomocy. Kiedy wreszcie siadamy, zamiast ulgi pojawia się niepokój albo poczucie winy. Nawet niewielka decyzja może wymagać długiego analizowania, ponieważ trudno zaufać, że własna ocena jest wystarczająco dobra.

Nie musi to oznaczać nadmiernej ambicji ani potrzeby bycia idealnym. Jeśli ktoś dorastał wśród krytyki, poniżania lub nieprzewidywalnych reakcji dorosłych, staranne przewidywanie błędów mogło pomagać ograniczać ryzyko kary, konfliktu albo odrzucenia. Kontrolowanie szczegółów dawało odrobinę wpływu, a bycie bez zarzutu mogło wydawać się najbezpieczniejszym sposobem funkcjonowania. W takich warunkach odpoczynek mógł oznaczać utratę czujności, a proszenie o pomoc narażenie się na zawstydzenie lub zawód.

Badania dostarczają częściowego wsparcia dla tych powiązań. Sachs-Ericsson i współpracownicy (2006), analizując dane ponad pięciu tysięcy osób, wykazali związek słownej przemocy rodziców z silniejszą samokrytyką w dorosłości. Metaanaliza 46 badań Smitha i współpracowników (2022) połączyła perfekcjonizm dzieci przede wszystkim z wysokimi oczekiwaniami rodziców, a krytycyzm rodziców z poczuciem, że inni wymagają doskonałości. Molnar i współpracownicy (2026) stwierdzili natomiast, że młodzi dorośli po przemocy emocjonalnej lub zaniedbaniu w dzieciństwie częściej myśleli w sposób perfekcjonistyczny.

Badania te dotyczą trudnych doświadczeń w dzieciństwie, a nie C-PTSD jako rozpoznania, dlatego nie pozwalają uznać perfekcjonizmu za objaw swoisty dla traumy. Trudność z odpoczynkiem i podejmowaniem decyzji opisuje się głównie na podstawie obserwacji klinicznych. Podobne wzorce mogą kształtować także wychowanie, kultura pracy, lęk, depresja lub aktualne przeciążenie.

Zmiana nie polega na rezygnacji z dokładności, odpowiedzialności czy wysokich standardów. Chodzi o odzyskiwanie elastyczności: możliwość zrobienia czegoś wystarczająco dobrze, poproszenia o pomoc, podjęcia decyzji mimo niepewności i odpoczynku bez konieczności wcześniejszego „zasłużenia”. W terapii można stopniowo sprawdzać, że błąd nie zawsze prowadzi do kary, brak pełnej kontroli nie musi oznaczać zagrożenia, a odpoczynek jest potrzebą organizmu, nie nagrodą za bezbłędność.

Część IV. Co jeszcze warto wiedzieć

Dlaczego można dobrze funkcjonować na zewnątrz, a w środku bardzo cierpieć?

Wiele osób z C-PTSD pracuje, wychowuje dzieci, zdaje egzaminy i troszczy się o innych, a z zewnątrz sprawia wrażenie, że świetnie sobie radzi. Tylko one wiedzą, ile energii kosztuje je kontrolowanie emocji, przewidywanie zagrożeń i ukrywanie wstydu oraz jak bardzo są wyczerpane wieczorem. To, że ktoś radzi sobie z obowiązkami, nie oznacza, że nie potrzebuje pomocy.

Czy to znaczy, że mam C-PTSD?

Niekoniecznie, ponieważ wiele opisanych tu doświadczeń zdarza się także w innych trudnościach psychicznych albo u osób, które nie przeżyły traumy. Według ICD-11 (WHO, 2024; Brewin, 2020) rozpoznanie C-PTSD wymaga, aby występowały wszystkie sześć grup objawów opisanych w części I, czyli ponowne przeżywanie, unikanie, poczucie zagrożenia, trudności z emocjami, negatywny obraz siebie i trudności w relacjach, aby objawy utrzymywały się co najmniej kilka tygodni oraz aby istotnie utrudniały życie w domu, w pracy lub w relacjach albo były do udźwignięcia jedynie ogromnym kosztem.

Samo doświadczenie traumy, dysocjacja, perfekcjonizm czy trudności w relacjach nie wystarczą więc do rozpoznania. Nie każda osoba po traumie rozwija C-PTSD, a C-PTSD nie zawsze wynika z traumy w dzieciństwie. Więcej o różnicach między tymi rozpoznaniami można przeczytać w artykule „Czym różni się PTSD od C-PTSD?” w Bazie wiedzy TERAPIA TRAUM.

Co może pomóc?

C-PTSD jest zaburzeniem, które można leczyć. Metaanaliza badań nad leczeniem (Karatzias i wsp., 2019a) pokazuje, że psychoterapia ukierunkowana na traumę, między innymi terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie, w tym interwencje ekspozycyjne, oraz EMDR, zmniejsza nie tylko objawy PTSD, ale również negatywny obraz siebie i trudności w relacjach. W przypadku regulacji emocji badań było wówczas zbyt mało, by wyciągnąć wnioski. Terapia może obejmować przepracowanie trudnych wspomnień, naukę radzenia sobie z emocjami, pracę ze wstydem i poczuciem winy oraz budowanie bezpiecznych relacji, przy czym nie ma jednego schematu dla wszystkich, a plan leczenia dobiera się do konkretnej osoby, jej objawów i potrzeb.

Często pierwszym krokiem jest zmiana pytania, które sobie zadajemy. Zamiast „Co jest ze mną nie tak?” możemy zapytać: „Co mi się przydarzyło i czego musiało mnie to nauczyć?”. Niektóre reakcje opisane w tym artykule mogły kiedyś pomagać przetrwać, a w terapii można pracować nad rozwijaniem innych sposobów reagowania.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Warto, jeśli odnajdujemy siebie w wielu rozdziałach tego artykułu, a trudności utrudniają sen, pracę, relacje albo codzienne życie. Nie trzeba samodzielnie rozstrzygać, czy jest to PTSD, C-PTSD, depresja czy coś innego, ponieważ służy temu diagnostyka.

W TERAPIA TRAUM prowadzona jest diagnostyka PTSD i C-PTSD oraz psychoterapia traumy. Konsultacje odbywają się online i stacjonarnie w Warszawie.

Jeśli jesteś w kryzysie

• W sytuacji zagrożenia życia: 112.

• 800 70 2222: Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym (bezpłatnie, całodobowo).

• 116 123: Telefon wsparcia emocjonalnego dla osób dorosłych.

Materiał ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy ani konsultacji ze specjalistą.

Najczęstsze pytania o C-PTSD

Czym różni się C-PTSD od PTSD?

C-PTSD obejmuje objawy PTSD oraz utrwalone trudności w regulacji emocji, negatywny obraz siebie i trudności w relacjach. Rozpoznanie wymaga oceny klinicznej.

Jakie objawy są potrzebne do rozpoznania C-PTSD?

ICD-11 opisuje sześć grup: ponowne przeżywanie, unikanie, poczucie aktualnego zagrożenia, dysregulację emocji, negatywny obraz siebie i trudności w relacjach. Istotne są także czas utrzymywania się objawów i ich wpływ na funkcjonowanie.

Czy dysocjacja jest objawem C-PTSD?

Objawy dysocjacyjne mogą towarzyszyć C-PTSD i pojawiać się podczas silnego stresu, ale nie są osobną, obowiązkową grupą kryteriów diagnostycznych.

Czy można mieć C-PTSD bez flashbacków?

Ponowne przeżywanie traumy jest koniecznym elementem rozpoznania według ICD-11, lecz może mieć postać żywych natrętnych wspomnień, flashbacków lub koszmarów z poczuciem ponownego doświadczania zdarzenia.

Czy C-PTSD można leczyć?

Tak. Psychoterapia ukierunkowana na traumę może zmniejszać objawy pourazowe, negatywny obraz siebie i trudności w relacjach. Plan leczenia dobiera się indywidualnie.

Czy C-PTSD zawsze wynika z traumy w dzieciństwie?

Nie. C-PTSD często wiąże się z długotrwałą traumą w dzieciństwie, ale może rozwinąć się także po traumie w dorosłości, zwłaszcza długotrwałej lub powtarzającej się, z której trudno było się wydostać, na przykład po przemocy w związku.

Kto może rozpoznać C-PTSD?

Rozpoznanie wymaga profesjonalnej oceny klinicznej przeprowadzonej przez odpowiednio wykwalifikowanego specjalistę. Sam kwestionariusz lub lista objawów nie wystarcza do diagnozy.

Bibliografia

  1. Astill Wright, L., Roberts, N. P., Lewis, C., Simon, N., Hyland, P., Ho, G. W. K., McElroy, E., & Bisson, J. I. (2021). High prevalence of somatisation in ICD-11 complex PTSD: A cross sectional cohort study. Journal of Psychosomatic Research, 148, 110574. https://doi.org/10.1016/j.jpsychores.2021.110574
  2. Brewin, C. R. (2020). Complex post-traumatic stress disorder: A new diagnosis in ICD-11. BJPsych Advances, 26(3), 145–152. https://doi.org/10.1192/bja.2019.48
  3. Brewin, C. R., Dalgleish, T., & Joseph, S. (1996). A dual representation theory of posttraumatic stress disorder. Psychological Review, 103(4), 670–686. https://doi.org/10.1037/0033-295X.103.4.670
  4. Dutton, D. G., & Painter, S. (1993). Emotional attachments in abusive relationships: A test of traumatic bonding theory. Violence and Victims, 8(2), 105–120. https://doi.org/10.1891/0886-6708.8.2.105
  5. Ehlers, A., & Clark, D. M. (2000). A cognitive model of posttraumatic stress disorder. Behaviour Research and Therapy, 38(4), 319–345. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(99)00123-0
  6. Elklit, A., Hyland, P., & Shevlin, M. (2014). Evidence of symptom profiles consistent with posttraumatic stress disorder and complex posttraumatic stress disorder in different trauma samples. European Journal of Psychotraumatology, 5, 24221. https://doi.org/10.3402/ejpt.v5.24221
  7. Foa, E. B., Ehlers, A., Clark, D. M., Tolin, D. F., & Orsillo, S. M. (1999). The Posttraumatic Cognitions Inventory (PTCI): Development and validation. Psychological Assessment, 11(3), 303–314. https://doi.org/10.1037/1040-3590.11.3.303
  8. Herman, J. L. (1992). Complex PTSD: A syndrome in survivors of prolonged and repeated trauma. Journal of Traumatic Stress, 5(3), 377–391. https://doi.org/10.1002/jts.2490050305
  9. Hertenstein, E., Trinca, E., Wunderlin, M., Schneider, C. L., Züst, M. A., Fehér, K. D., Su, T., van Straten, A., Berger, T., Baglioni, C., Johann, A., Spiegelhalder, K., Riemann, D., Feige, B., & Nissen, C. (2022). Cognitive behavioral therapy for insomnia in patients with mental disorders and comorbid insomnia: A systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine Reviews, 62, 101597. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2022.101597
  10. Ho, G. W. K., Karatzias, T., Vallières, F., Bondjers, K., Shevlin, M., Cloitre, M., Ben-Ezra, M., Bisson, J. I., Roberts, N. P., Astill Wright, L., & Hyland, P. (2021). Complex PTSD symptoms mediate the association between childhood trauma and physical health problems. Journal of Psychosomatic Research, 142, 110358. https://doi.org/10.1016/j.jpsychores.2021.110358
  11. Hyland, P., Hamer, R., Fox, R., Vallières, F., Karatzias, T., Shevlin, M., & Cloitre, M. (2024). Is dissociation a fundamental component of ICD-11 complex posttraumatic stress disorder? Journal of Trauma & Dissociation, 25(1), 45–61. https://doi.org/10.1080/15299732.2023.2231928
  12. Hyland, P., Shevlin, M., & Brewin, C. R. (2023). The memory and identity theory of ICD-11 complex posttraumatic stress disorder. Psychological Review, 130(4), 1044–1065. https://doi.org/10.1037/rev0000418
  13. Hyland, P., Shevlin, M., Fyvie, C., & Karatzias, T. (2018). Posttraumatic stress disorder and complex posttraumatic stress disorder in DSM-5 and ICD-11: Clinical and behavioral correlates. Journal of Traumatic Stress, 31(2), 174–180. https://doi.org/10.1002/jts.22272
  14. Karatzias, T., Murphy, P., Cloitre, M., Bisson, J., Roberts, N., Shevlin, M., Hyland, P., Maercker, A., Ben-Ezra, M., Coventry, P., Mason-Roberts, S., Bradley, A., & Hutton, P. (2019a). Psychological interventions for ICD-11 complex PTSD symptoms: Systematic review and meta-analysis. Psychological Medicine, 49(11), 1761–1775. https://doi.org/10.1017/S0033291719000436
  15. Karatzias, T., Hyland, P., Bradley, A., Cloitre, M., Roberts, N. P., Bisson, J. I., & Shevlin, M. (2019b). Risk factors and comorbidity of ICD-11 PTSD and complex PTSD: Findings from a trauma-exposed population based sample of adults in the United Kingdom. Depression and Anxiety, 36(9), 887–894. https://doi.org/10.1002/da.22934
  16. Levine, P. A. (2015). Trauma and memory: Brain and body in a search for the living past. North Atlantic Books.
  17. Liu, H., Ho, G. W. K., Karatzias, T., Shevlin, M., Wong, K. H., & Hyland, P. (2024). Self-harm, suicide, and ICD-11 complex posttraumatic stress disorder in treatment-seeking adolescents with major depression. Journal of Child & Adolescent Trauma, 17(4), 1057–1066. https://doi.org/10.1007/s40653-024-00655-0
  18. McCarthy-Jones, S., & Longden, E. (2015). Auditory verbal hallucinations in schizophrenia and post-traumatic stress disorder: Common phenomenology, common cause, common interventions? Frontiers in Psychology, 6, 1071. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.01071
  19. Molnar, D. S., Blackburn, M., O'Leary, D., & Wade, T. J. (2026). Is the developmental pathway to perfectionism paved by childhood adversity? Current Psychology, 45(3), 248. https://doi.org/10.1007/s12144-025-08530-3
  20. Möller, A., Söndergaard, H. P., & Helström, L. (2017). Tonic immobility during sexual assault – a common reaction predicting post-traumatic stress disorder and severe depression. Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, 96(8), 932–938. https://doi.org/10.1111/aogs.13174
  21. Morgenthaler, T. I., Auerbach, S., Casey, K. R., Kristo, D., Maganti, R., Ramar, K., Zak, R., & Kartje, R. (2018). Position paper for the treatment of nightmare disorder in adults: An American Academy of Sleep Medicine position paper. Journal of Clinical Sleep Medicine, 14(6), 1041–1055. https://doi.org/10.5664/jcsm.7178
  22. Porges, S. W. (2022). Polyvagal theory: A science of safety. Frontiers in Integrative Neuroscience, 16, 871227. https://doi.org/10.3389/fnint.2022.871227
  23. Powers, A., Fani, N., Carter, S., Cross, D., Cloitre, M., & Bradley, B. (2017). Differential predictors of DSM-5 PTSD and ICD-11 complex PTSD among African American women. European Journal of Psychotraumatology, 8(1), 1338914. https://doi.org/10.1080/20008198.2017.1338914
  24. Sachs-Ericsson, N., Verona, E., Joiner, T., & Preacher, K. J. (2006). Parental verbal abuse and the mediating role of self-criticism in adult internalizing disorders. Journal of Affective Disorders, 93(1–3), 71–78. https://doi.org/10.1016/j.jad.2006.02.014
  25. Schöndorf, Z.-S., Terhoeven, V., Jaehn, A., Roesch-Ely, D., Friederich, H.-C., Nikendei, C., & Kindermann, D. (2025). Characterization of cognitive functioning in complex PTSD compared to non-complex PTSD. Frontiers in Psychiatry, 15, 1433614. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.1433614
  26. Smith, M. M., Hewitt, P. L., Sherry, S. B., Flett, G. L., & Ray, C. (2022). Parenting behaviors and trait perfectionism: A meta-analytic test of the social expectations and social learning models. Journal of Research in Personality, 96, 104180. https://doi.org/10.1016/j.jrp.2021.104180
  27. Susanty, E., Sijbrandij, M., van Dijk, W., Srisayekti, W., de Vries, R., & Huizink, A. C. (2022). The effects of psychological interventions on neurocognitive functioning in posttraumatic stress disorder: A systematic review. European Journal of Psychotraumatology, 13(1), 2071527. https://doi.org/10.1080/20008198.2022.2071527
  28. Walker, P. (2013). Complex PTSD: From surviving to thriving. Azure Coyote.
  29. World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. WHO. https://www.who.int/publications/i/item/9789240077263

↑ Wróć do góry